តើសម័យទំនើបជាអ្វី?ហើយវាខុសគ្នាយ៉ាងណាជាមួយនឹងបុរេទំនើប?

 ដោយយោងទៅតាមទស្សនៈវិទូលោកស្ទីហ្វិនហិច បានអោយដឹងថាគ្រឹះរបស់ទំនើបនិយមស្ថិតយ៉ាងជ្រាលជ្រៅនៅក្នុងទំនុកចិត្តលើហេតុផលនិងវិទ្យាសាស្រ្ត។ វាគឺជាយុគសម័យមួយដែលប្រឆាំងនឹងការពឹងផ្អែកមុនសម័យទំនើបទៅលើប្រពៃណីជំនឿនិងជំនឿអាថ៌កំបាំង។ អ្នកគិតដូចជា ហ្រង់សីុស បាខន (1561-1626) រ៉េនេដេកាត(1596-1650) និង ចន ឡុក (1632-1704) គឺជាធាតុផ្សំរបស់ទំនើបកម្ម។ ទោះបីជាមានការលំបាកក្នុងការចង្អុលបង្ហាញពីកាពិតថានៅពេលណាដែលសម័យនិយមបានចាប់ផ្តើមដំបូងនិងកន្លែងណាដែលវាបានបញ្ចប់។យើងអាចនិយាយបានថាវាអាចនៅសតវត្សទី 17 ដល់ចុងសតវត្សទី 19 ។ #### តើទស្សនៈវិទូសម័យទំនើបមានអ្វីខ្លះដូចគ្នា? #### ទស្សនៈវិទូសម័យទំនើបចាប់ផ្តើមពីធម្មជាតិជំនួសឱ្យជំនឿអរូបីដែលជារឿងធម្មតាសម្រាប់ទស្សនវិទូមជ្ឈិមសម័យ។ ពួកគេបានចាកចេញពីទស្សនៈវិទូមុនសម័យនិយមនៅលើតំបន់សំខាន់ៗជាច្រើន។  រូបភាពទី 1: ភាពផ្ទុយគ្នារវាងបុរេទំនើបកម្មនិងទំនើបកម្ម។ ទស្សនៈវិទូសម័យទំនើបសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើសារៈសំខាន់នៃហេតុផលវិទ្យាសាស្រ្តនិងស្វ័យភាពបុគ្គល។ ពួកគេជឿថាពិភពលោកអាចត្រូវបានរកឃើញតាមរយៈហេតុផលជំនួសឱ្យការជឿលើជំនឿអរូបីហើយបុគ្គលនោះគឺជាអនុភាពនៃតម្លៃជំនួសឱ្យអាជ្ញាធរនយោបាយសង្គមឬសាសនា។ ទោះបីជាទស្សនៈវិទូសម័យថ្មីមិនយល់ស្របជាមួយគ្នា។ហើយជារឿយៗតែងមានគំនិតប្រកួតប្រជែងឬផ្ទុយគ្នាក្តីក៏ដោយក៏ហេតុផលរបស់លោកដេស្កាសស៍គឺជាហេតុផលឧទាហរណ៍ដូចរបបសនិទានភាពនៅពេលដែលលោក បាខននិងលោក ឡុក គឺជាអ្នកចេះស្ទាត់ជំនាញ។ពួកគេមិនដែលបោះបង់ចោលចំនុចកណ្តាលនៃហេតុផលដែលជាគោលបំណងនិងសមត្ថភាព។ ហេតុផលកណ្តាលនៃហេតុផលនេះនៅទីបំផុតបានឈានដល់ការត្រាស់ដឹង។ **វិទ្យាសាស្ត្រ** អ្នកគិតចក្ខុវិស័យបានបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃវិទ្យាសាស្ត្រទាំងអស់។ អ៊ីវ៉ាក់ញូនតុន (1666) និងហ្គូតហ្វ្រីឌលីប៊ិនីស (1675) បានបង្កើតគណនាដោយឯករាជ្យ។ #### ឱសថ #### វិទ្យាសាស្រ្តបានអនុវត្តទៅការយល់ដឹងនៃសរីរវិទ្យាមនុស្សដែលនាំឱ្យមានឱសថ។ ថ្នាំវ៉ាក់សាំងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 1796 ។ ការជឿនលឿននៃថ្នាំពេទ្យទំនើបបាននាំឱ្យមានការថយចុះអត្រាមរណៈរបស់ទារក។ នៅទីក្រុងឡុងអត្រាស្លាប់របស់ក្មេងអាយុ 5 ឆ្នាំបានធ្លាក់ពី 74,5% ក្នុងឆ្នាំ 1730-1749 ដល់ 31,8% ក្នុងឆ្នាំ 1810-1829 ។ #### វិស្វកម្ម #### វិទ្យាសាស្រ្តបានអនុវត្តទៅវិស្វកម្មនាំឱ្យមានបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មនិងការបង្កើនការផលិតទំនិញសម្ភារៈ។ ការបង្កើនផលិតកម្មក្នុងមួយគណនីនៃកំលាំងពលកម្មដោយសារយន្តការដូចជាម៉ាស៊ីនចំហាយរបស់លោក ជេមវាត់ ក្នុងឆ្នាំ 1769 បាននាំមកនូវទ្រព្យសម្បត្តិសម្ភារៈកាន់តែច្រើន។ #### បុគ្គលសីលធម៌ #### លោក ចន ឡុក បានសង្កត់ធ្ងន់ថាហេតុផលគឺជាកត្តារបស់បុគ្គលម្នាក់និងរក្សាបុគ្គលមានសីលធម៌គួរតែនៅកណ្តាលមជ្ឈមណ្ឌលនៃជីវិតសង្គមនិងនយោបាយ។ គាត់បានវែកញែកអំពីសិទ្ធិបុគ្គលភាព សមភាពនយោបាយអំណាចរដ្ឋាភិបាលមានកម្រិត និងការអត់ធ្មត់របស់សាសនា។ #### សេរីនិយម #### ការអនុវត្តន៍នូវគោលការណ៍សីលធម៌បុគ្គលទៅនឹងវិស័យនយោបាយបាននាំឱ្យមានលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរីនិយម។ ពិភពលោកលោកខាងលិចបានធ្វើដូច្នេះជាមួយសក្ដិភូមិ។ លទ្ធិប្រកាន់ពូជសាសន៍និងផ្លូវភេទបានការពារខ្លួននៅសតវត្សទី 18 ។ សង្គមដើម្បីលុបបំបាត់ទាសភាពត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ 1784 នៅអង់គ្លេសក្នុងឆ្នាំ 1787 នៅបារាំងនៅឆ្នាំ 1788 សេចក្តីប្រកាសសិទ្ធិស្រ្តីត្រូវបានសរសេរនៅឆ្នាំ 1791 និងការដាក់បញ្ចូលសិទ្ធិស្ត្រីនៅឆ្នាំ 1792 ។ សេរីភាពនិងសមភាព សម្រាប់បុគ្គលទាំងអស់ត្រូវបានគេធ្វើដំណើរទៅមុខ។ #### មូលធននិយមសេរី #### ការអនុវត្តតាមលក្ខណៈបុគ្គលសីលធម៌លើសេដ្ឋកិច្ចផ្តល់នូវមូលធននិយមទីផ្សារសេរីដោយផ្អែកលើគោលការណ៍ដែលបុគ្គលត្រូវទុកឱ្យសម្រេចចិត្តដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់អំពីការផលិតការប្រើប្រាស់និងពាណិជ្ជកម្ម។ ពួកគេមានសិទ្ធិជាម្ចាស់ដើមទុន។ ហេតុដូច្នេះហើយសក្ដិភូមិនិងមរតកនិយមបានធ្លាក់ចុះ។ ការចាប់យកការយល់ដឹងអំពីរបៀបដែលទីផ្សារសេរីបានធ្វើឱ្យមនុស្សគ្រប់គ្នាមានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើនទៀតអាដាមស្មីធបានសរសេរក្នុងទ្រឹស្ដីសីលធម៌មនោសញ្ចេតនា (1759): > បុគ្គលម្នាក់ៗ មិនមានឆន្ទះលើកកម្ពស់ផលប្រយោជន៍សាធារណៈក៏មិនដឹងពីចំនួនដែលគាត់កំពុងផ្សព្វផ្សាយដែរ ... គឺគាត់មានបំណងតែមួយគត់គឺភាគហ៊ុនរបស់គាត់។ ហើយក៏ដឹកនាំឧស្សាហកម្មនោះក្នុងលក្ខណៈមួយដែលផលិតផលរបស់វាអាចមានតម្លៃធំធេងនោះគាត់នឹងបានចំណេញ។ហើយគាត់នៅក្នុងនេះដូចជាក្នុងករណីជាច្រើនផ្សេងទៀតដែលដឹកនាំដោយដៃដែលមើលមិនឃើញដើម្បីលើកកម្ពស់ការបញ្ចប់ដែលមិនមែន ជាផ្នែកមួយនៃចេតនារបស់គាត់។ សរុបមកទស្សនវិជ្ជាទំនើបបានធ្វើឱ្យមនុស្សកាន់តែមានសេរីភាពជាងមុនមានទ្រព្យសម្បត្តិមានជីវភាពធូរធារនិងមានភាពងាយស្រួលជាង។  រូបភាពទី 2: ចក្ខុវិស័យការត្រាស់ដឹង។ #### ឯកសារយោង #### Hicks, S. (2004). Explaining post-modernism: Skepticism and Socialism from Rousseau to Foucault អត្ថបទនេះបានបកប្រែពីការសរសេរឡើងដោយលោក chhay Metheus