អ្វីគ្រប់យ៉ាងត្រូវលះបង់៖ ម៉ាក្ស៖ខ្មែរក្រហមនិងការលុបបំបាត់ប្រាក់ចោល

 លោក Robert Shiller គឺជាអ្នកវិភាគផ្នែកណូបែលមួយរូបដែលខ្ញុំមានការកោតសរសើរយ៉ាងខ្លាំង។នៅក្នុងអត្ថបទគំនិតថ្មីៗនេះលោកបានសរសេរថា **"ការលុបបំបាត់ប្រាក់មិនអាចធ្វើបានទេ"** ហើយ**"គ្មានរដ្ឋកុម្មុយនីស្តណាមួយទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបញ្ឈប់ថវិកាទេ"**។ គាត់គឺខុសទាំងស្រុងលើចំនុចទាំងពីរយ៉ាងនេះ។ ក្នុងអំឡុងពេលបីឆ្នាំប្រាំបីខែនិងម្ភៃថ្ងៃនៃការឈឺចាប់និងគ្រោះមហន្តរាយនៃរបបខ្មែរក្រហមនៅកម្ពុជាមេដឹកនាំកុម្មុយនិស្តបានកម្ទេចធនាគារកណ្តាលដោយគ្រឿងផ្ទុះនិងលុបបំបាត់ការប្រើប្រាស់ប្រាក់ទាំងអស់។ លោកប៊ូម៉េងអតីតអ្នកទោសខ្មែរក្រហមនៅសតវត្សទី -21 នៅពេលសួរអំពីសម័យកាលនេះ គាត់ចងចាំថា៖ > ប្រាក់កាក់រៀល **"នៅលើដីដូចជាបំណែកសំរាម"** ។ ប្រទេសកម្ពុជាគឺជាប្រទេសតែមួយគត់នៅក្នុងយុគសម័យទំនើបដែលមានប្រាក់តែក៏ត្រូវបានលុបបំបាត់ រួចបន្ទាប់មកត្រូវបានបង្កើតប្រាក់វិញ។ Shiller បាននិយាយចំពោះអត្ថបទដែលបានលើកឡើងពីមុនដែលបានរៀបរាប់ដោយគ្មានលម្អិតថាកុម្មុយនិស្តម៉ាក្សនិយមបានគាំទ្រគំនិតនៃសង្គមដោយគ្មានប្រាក់ថា៖ > នេះជាការពិតណាស់។ ប៉ុន្តែខ្ញុំគួរតែបញ្ជាក់ថាម៉ាក្សបានទៅមុខជាងដោយគ្រាន់តែគាំទ្រការលប់បំបាត់ប្រាក់តែប៉ុណ្ណោះ។ ការពិតនេះគឺជាចំណុចស្នូលនៃម៉ាក្សនិយម។ បទពិសោធកម្ពុជានៅក្នុងសង្គមមួយដែលគ្មានប្រាក់ត្រូវបានគេពិភាក្សានៅ[ទីនេះ](https://www.eastwestcenter.org/publications/riel-value-money-how-worlds-only-attempt-abolish-money-has-hindered-cambodias-economic-)។ ប៉ុន្តែអ្នកនិពន្ធទាំងនេះគ្រាន់តែនិយាយលើកឡើងពីការឆ្លងកាត់ដំណាក់កាលមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមគឺសាឡុតស (ប៉ុលពត) សឺនសេន ខៀវសំផននិងអ្នកដទៃថាអាចមានបំណងធ្វើតាមគោលលទ្ធិម៉ាក្សដែលទាក់ទងទៅនឹងប្រាក់ដែលនាំឱ្យមានការសម្រេចថាលុបចោល។ **ពួកគេមិនបានពន្យល់ច្បាស់ពីអ្វីដែលជាគោលលទ្ធិម៉ាក្សនិយម?**និង**ហេតុអ្វីបានជាវាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាកត្តាសំខាន់ចំពោះការអនុវត្តយ៉ាងម៉ត់ចត់និងខ្ជាប់ខ្ជួននៃលទ្ធិកុំម្មុយនីស្ត?**។ នៅក្នុងអត្ថបទបង្ហោះនេះខ្ញុំនឹងផ្តល់ការពន្យល់ពីប្រភពនៃម៉ាក្សនិយមដែលមិនមែនជាគោលនយោបាយរូបិយវត្ថុរបស់ខ្មែរក្រហម។ មេដឹកនាំកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យបានក្លាយជាអ្នកកាន់សាសនាម៉ាក្សបន្ទាប់ពីបានប្រមូលការងាររបស់ម៉ាក្សនិងម៉ៅខណៈដែលពួកគេមានអាយុ 20 ឆ្នាំនៅសាកលវិទ្យាល័យនៅប៉ារីស។ មេដឹកនាំវ័យក្មេងទាំងនោះគឺជាជនជាតិខ្មែរដំបូងគេដែលបានទៅសិក្សានៅអឺរ៉ុប។ ក្នុងអំឡុងពេលដែលពួកគេនៅសាកលវិទ្យាល័យគេត្រូវបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាលអំពីម៉ាក្សនិយមដោយសាស្រ្ដាចារ្យរបស់ពួកគេ។ប៉ុលពតនិងសំផនក្លាយជាសមាជិកសកម្មនៃបក្សកុម្មុយនិស្តបារាំងចាប់តាំងពីពួកកុម្មុយនិស្តបារាំងនៅពេលនោះដែលជាអ្នកគាំទ្រដល់កម្ពុជាឯករាជ្យ។ លោកខៀវសំផនដែលក្រោយមកក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋក្នុងរបបខ្មែរក្រហមបានសរសេរសក្ខីកម្មថ្នាក់បណ្ឌិតរបស់លោកលើការអនុវត្តទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ចម៉ាក្សនិយមចំពោះបញ្ហាជាក់លាក់មួយចំនួននៅប្រទេសកម្ពុជាខណៈពេលលោកនៅសាកលវិទ្យាល័យប៉ារីស។ គាត់បានអះអាងថា៖ >កម្ពុជាកំពុងត្រូវបានធ្វើអាជីវកម្មដោយបណ្តាប្រទេសមូលធននិយមដូចជាបារាំងជាដើម។ ប្រការនេះបានជំរុញការពឹងផ្អែករបស់កម្ពុជាលើប្រទេសបារាំងចាប់តាំងពីផលិតផលរបស់ខ្លួនត្រូវបាននាំចេញទៅបារាំងហើយសេដ្ឋកិច្ចក្នុងតំបន់មិនមានលទ្ធភាពរីកចម្រើនក្នុងវិធីដ៏សំខាន់មួយ។ ខៀវសំផនបានធ្វើការជំទាស់ចំពោះគោលនយោបាយអភិវឌ្ឍន៍ដែលផ្តោតលើការយកចិត្តទុកដាក់របស់ប្រទេសកម្ពុជា។ មានន័យថាប្រទេសនេះគួរតែអាចក្លាយជាខ្លួនឯងគ្រប់គ្រាន់ប្រសិនបើវាកាត់បន្ថយទំនាក់ទំនងជាមួយបណ្តាប្រទេសមូលធននិយម។ នេះគឺជាគំនិតសេដ្ឋកិច្ចដែលមានវត្តមាននៅក្នុងការដឹកនាំរបស់ខ្មែរក្រហមតាំងពីដើមមក។ នៅពេលដែលពួកគេទទួលបានអំណាចបន្ទាប់ពីការកាន់កាប់ទីក្រុងភ្នំពេញពីរបបលោកលន់ ណុលក្រោយពីលន់ ណុលបានបញ្ចប់រដ្ឋប្រហារប្រឆាំងនឹងព្រះបាទសីហនុ។ពួកខ្មែរក្រហមចង់បង្ហាញពិភពលោកប៉ុន្តែជាបឋមសហភាពសូវៀតនិងចិនថាប្រទេសតូចតាចនៃកម្ពុជា អាចជាបណ្តាញស្អាតស្អំរបស់សង្គមនិយម។ #### ប៉ុលពតបានរិះគន់យ៉ាងខ្លាំងចំពោះប្រទេសដែលធំជាងដែលលះបង់ឧត្តមគតិម៉ាក្សនិយម: #### > សម្លឹងមើលប្រទេសសង្គមនិយមដែលពួកគេមានការវិវត្តន៍រួចទៅហើយនិងពិនិត្យវិធីនៃការរស់នៅរបស់ពួកគេយើងឃើញថាមានការនិយមប្រមូលផ្តុំប៉ុន្តែវាមិនមែនជារបៀបរស់នៅទេ។វានៅតែមានសល់ការរស់នៅជាលក្ខណៈបុគ្គលនៅក្នុងករណីជាច្រើន។ ឧទាហរណ៍ ប្រជាជនចិននៅតែមានប្រាក់ខែប្រចាំខែ។ ពួកគេនៅតែមានលុយដើម្បីចំណាយ។ តាមករណីនេះមនុស្សគ្រប់គ្នាគិតតែពីការសន្សំលុយដើម្បីចំណាយលើម្ហូបអាហារដើម្បីអោយឆ្អែតនិងដើម្បីទិញសម្លៀកបំពាក់ជាដើម។ ផ្អែកលើការសង្កេតទាំងនេះធ្វើអោយយើងនឹងមិនដើរតាមផ្លូវនេះទាល់តែសោះ។ យើងនឹងអនុវត្តតាមផ្លូវរួមទៅសង្គមនិយម។ លោកម៉ៅសេទុងបានពិចារណាការលុបចោលប្រាក់នៅក្នុងប្រទេសចិនក្នុងអំឡុងពេលមហាលោតឆ្ពោះទៅមុខប៉ុន្តែមិនបានធ្វើដូច្នេះទេដោយសារតែភាពចលាចលសង្គម។ ស្រដៀងគ្នានេះដែរនៅក្នុងសហភាពសូវៀតស្តាលីនបានចាត់ទុកការលប់បំបាត់លុយជាការបែកបាក់ពីបដិវត្ត។ ក្នុងករណីទាំងពីរនេះមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសង្គមនិយមបានលិចលង់ជាមួយគោលការណ៍ម៉ាក្សនិយមនៃសង្គមនិយមគ្មានប្រាក់ប៉ុន្តែមិនមានអ្នកណាមួយក្នុងចំនោមពួកគេបានអនុវត្តគោលនយោបាយនោះទេ។ ចាប់តាំងពីរបបខ្មែរក្រហមបានលុបបំបាត់ចោលប្រាក់នោះអាចនឹងមានសំណួរថា៖**តើពួកគេពិតជាត្រូវធ្វើតាមម៉ាក្សនិយមឬ?** **ឬក្នុងសំណុំបែបបទផ្សេងទៀត: តើកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យគឺជារដ្ឋម៉ាស្សាពិតតែមួយមែនទេ?** ចម្លើយចំពោះរឿងនេះតម្រូវឱ្យមានការក្រឡេកទៅមើលអ្វីដែលម៉ាក្សពិតជាបានគិតអំពីប្រាក់និងមូលហេតុអ្វីដែលវាជាកត្តាសំខាន់ចំពោះគោលការណ៍សង្គមនិយមរបស់គាត់។ វាហាក់ដូចជាច្បាស់ដើម្បីស្វែងរក Das Kapital (ទំហំ 1ឆ្នាំ 1867 ទំហំ 2 ឆ្នាំ1885 ទំហំ 3ឆ្នាំ1894) ចំពោះគំនិតរបស់ម៉ាក្សលើប្រាក់ ប៉ុន្តែខ្ញុំគិតថាគំនិតទាំងនោះគឺច្បាស់លាស់នៅក្នុងស្នាដៃមុនរបស់គាត់ដែលបង្កើតឡើងដើម្បី Das Kapital ។ ការព្យាបាលច្បាស់លាស់លើកទី 1 របស់ម៉ាក្សត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង Grundrisse der Kritik der Politischen Okonomie (មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការរិះគន់សេដ្ឋកិច្ចនយោបាយ) ឬគ្រាន់តែជា Grundrisse ឆ្នាំ 1858 ។ ហើយមុននេះនៅតែធ្វើឱ្យម៉ាក្សចាប់ផ្តើមបង្ហាញទស្សនវិជ្ជាប្រឆាំងប្រាក់របស់គាត់នៅក្នុងសំនេរខ្លីមួយដែលគាត់បានសរសេរនៅឆ្នាំ 1844 ដែលមានចំណងជើងថា **"អំណាចនៃប្រាក់"** ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយដើម្បីស្វែងយល់អំពីទស្សនៈរបស់ម៉ាក្សអំពីប្រាក់វាចាំបាច់ណាស់ក្នុងការយល់ពីម៉ាក្សថា**ពលកម្មគឺជាស្នូលនៃជីវិតមនុស្ស**។ គំនិតទ្រឹស្តីនៃតម្លៃការងាររបស់គាត់អះអាងថា៖ > ផលិតផលនៃកម្លាំងពលកម្មរបស់មនុស្សមិនមានតម្លៃពិតប្រាកដទេ។ ទំនិញទទួលបានតែតម្លៃពីកម្លាំងពលកម្មដែលចូលទៅក្នុងផលិតកម្មរបស់ពួកគេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយតាមទស្សនៈរបស់ម៉ាក្សនិយម ក្នុងសង្គមមូលធនមនុស្សជឿជាក់ថាទំនិញខ្លួនឯងមានតម្លៃហើយមិនយកចិត្តទុកដាក់លើតម្លៃពលកម្មរបស់មនុស្ស។ បើសិនជាអំនាចកម្លាំងពលកម្មមនុស្សមានទៅលើទំនិញបន្ទាប់មកជីវិតរបស់មនុស្ស ("Gattungswesen") ដោយខ្លួនវាផ្ទាល់ត្រូវបានដាក់អោយនៅក្រោមអំនាចនៃទំនិញ។ គាត់បានចាត់ទុកថានេះជាការបំផ្លិចបំផ្លាញទំនាក់ទំនងរបស់មនុស្សចាប់តាំងពីវាបានបិទបាំងនូវខ្លឹមសារពិតនៃសង្គម។ នៅក្នុងទិដ្ឋភាពពិភពលោកម៉ាក្ស អ្នកមូលធនមានបំណងផលិតកម្មទំនិញ។ នោះហើយជាមូលហេតុដែលមូលធននិយមទាំងនោះបែងចែកមនុស្សចូលទៅក្នុងគ្រឿងចក្រនៃម៉ាស៊ីនធំរបស់មូលធននិយម។ ហើយការបែងចែកការងារនេះគឺជាបណ្តាសាមកលើមនុស្សតែប៉ុណ្ណោះដើម្បីបង្កើនប្រសិទ្ធភាពនៃការផលិតទំនិញ។ **"ក្រុមពលករ"** គឺជាមធ្យោបាយមួយនៃមូលធននិយមដើម្បីបង្កើនទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពួកគេ។ បន្ទាប់មកម៉ាក្សបានអះអាងថា៖ > មនុស្សបានចាប់ផ្ដើមភ្លេចថាវាជាកម្លាំងពលកម្មរបស់ពួកគេដែលផលិតតម្លៃពិតប្រាកដ។ ហើយភាពវឹកវរនេះបណ្តាលមកពីនិន្នាការក្នុងការលក់ទំនិញនិងផ្លាស់ប្តូរកំលាំងពលកម្មសម្រាប់ទំនិញផ្សេងទៀតដោយការប្រើប្រាស់នូវប្រាក់។ ប្រាក់ដាក់តំលៃផ្លាស់ប្តូរលើទំនិញដែលហួសពីស្នាដៃរបស់មនុស្ស (តម្លៃពិត) ដែលហួសសម័យទៅនឹងទំនិញទាំងនេះដែលនាំឱ្យមានការពន្លឿនតម្លៃពលកម្មមនុស្ស។ ម៉ាក្សបានមើលឃើញប្រាក់ជាឧបករណ៍នៃការបង្ខូចទ្រង់ទ្រាយនិងការបែងចែក។ ម៉ាក្សបានអះអាងថា៖ > សមត្ថភាពបុគ្គល ជំនាញ និងរង្វាន់អ្វីដែលពួកគេទទួលបានពីការចូលរួមចំណែកយ៉ាងសំខាន់ដល់សង្គមអាចត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរដោយសិប្បនិម្មិតពីព្រោះគាត់អាចប្រើប្រាក់ដើម្បីទទួលបានអ្វីដែលគាត់មិនសមនឹងទទួលបានដោយសារគុណសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់ឬទំនាក់ទំនងសង្គមរបស់គាត់ជាមួយបុរសដទៃទៀត។ **លុយបញ្ជាក់ពីការញែកគ្នារវាងតម្លៃរបស់វត្ថុនិងសារធាតុរបស់វា។ ប្រាក់ដើមគឺតំណាងឱ្យតម្លៃទាំងអស់។ ក្នុងស្ថានភាពជាក់ស្តែងស្ថានភាពនេះត្រូវបានដាក់បញ្ច្រាស។គ្រប់ផលិតផលពិតប្រាកដទាំងអស់និងកម្លាំងពលកម្មក្លាយជាអ្នកតំណាងឱ្យប្រាក់។** នៅពេលខ្ញុំអានសេចក្តីថ្លែងការណ៍ទាំងនេះពីម៉ាក្សពួកគេតែងតែរំលឹកខ្ញុំពីគោលលទ្ធិខាងសាសនាគ្រឹស្គនៃ demon។រយៈពេលវគ្គនៃdemonគឺជាការផ្ទៀងផ្ទាត់តម្រូវនៃ daemon ឡាតាំងដែលបានមកពី daimon ក្រិកមួយ ដែលមានដើមកំណើតមកពីអាណាចក្រឥណ្ឌូ អ៊ឺរ៉ុប dai-mon ("ដើម្បីបែងចែក") នៃស្បែក root ("ដើម្បីបែងចែក") ។ នៅក្នុងសាសនាចក្រដើមនៅតែមានវត្តមានក្នុងការបកស្រាយក្នុងព្រះគម្ពីរគឺជានិមិត្តសញ្ញាសម្រាប់ជាប្រភពដើមនៃការបែងចែក: ការបែងចែកមនុស្សពីបុរស បុរសពីធម្មជាតិហើយទីបំផុតបុរសមកពីព្រះ។ វាហាក់ដូចជាថាម៉ាក្សបានលែងលះពីគំនិតនៃការញែកចេញពី ហើយបានរៀបការជាមួយវាទៅជាប្រាក់។ ទាំងអស់នៃការបរាជ័យរបស់មនុស្សដែលគ្រីស្ទសាសនា ដទំលាក់ទោសទៅ demons ដូច្នេះផងដែរម៉ាក្សទំលាក់ទោសទៅប្រាក់។ Marx បានអះអាងថាបើគ្មានប្រាក់៖ > មនុស្សនឹងមានគុណសម្បតិ្តពិតប្រាកដក្នុងខ្លួនពួកគេជំនួសឱ្យការទិញរបស់ទាំងនោះ។ ប្រសិនបើអ្នកអាចឆ្លងកាត់ការបរាជ័យផ្ទាល់ខ្លួនមួយចំនួនដោយការប្រើប្រាស់ប្រាក់នោះវាគឺជាការបំផ្លិចបំផ្លាញសង្គមពីព្រោះវាធ្វើឱ្យខូចទំនាក់ទំនងមនុស្ស។ **«តើមិនមែនជាខ្ញុំទេ ដែលអរគុណដល់ប្រាក់ដែលមានសមត្ថភាពគ្រប់យ៉ាង ដែលធ្វើអោយចិត្តមនុស្សចង់បាននូវសមត្ថភាពមនុស្សទាំងអស់»។ តើប្រាក់របស់ខ្ញុំមិនផ្លាស់ប្តូរសមត្ថភាពទាំងអស់របស់ខ្ញុំទៅជាផ្ទុយពីខ្លួនទេឬអី?** ពីទីនេះម៉ាក្សបានប្រើការ "ចង់ដឹងចង់ឃើញ" នេះដើម្បីស្នើរថាប្រាក់គឺជាភ្នាក់ងារចុងក្រោយបំផុតនៃការបែងចែកក្នុងសង្គម: > "ប្រសិនបើប្រាក់គឺជាចំណងដែលចងភ្ជាប់ខ្ញុំទៅនឹងជីវិតភ្ជាប់ខ្ញុំទៅនឹងសង្គមមនុស្ស ភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងខ្ញុំជាមួយធម្មជាតិនិងមនុស្ស តើមិនមែនជាប្រាក់ដែលជាចំណងទាំងអស់នោះទេ។ តើវាមិនអាចរំលាយនិងចងចំណងទាំងអស់បានទេ? តើវាមិនមែនជាភ្នាក់ងារសកលនៃការផ្តាច់ខ្លួនទេឬ? " សម្រាប់ម៉ាក្ស ប្រាក់ត្រូវបានគេធ្វើឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរ។ វានឹងមិនមានប្រជាជាតិសង្គមនិយមសុទ្ធសាធនិងបរិសុទ្ធទេបើគ្មានការលុបចោលប្រាក់។ នៅក្នុងការដកស្រង់ពីលោក Boisguillebert នៅក្នុង Grundrisse លោកម៉ាក្សបានប្រកាសថា៖ > "ប្រាក់គឺជាមនុស្សចង្រៃនៃអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងដែលមនុស្សស្លូតបូតគេត្រូវលះបង់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់" ។ ប្រាក់មិនមែនជាជម្លោះម៉ាក្សទេវាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះ។ ប្រសិនបើមិនមែនចំនុចកណ្តាលទៅរិះគន់លើមូលធននិយមនៃផលិតកម្ម។ ប៉ុលពតបានយល់ពីរឿងនេះ។ គាត់ចង់កសាងសង្គមនៃសង្គមនិយមសុទ្ធសាធមួយដែលមានមនុស្សមកពីគ្រប់ទិសទីនៅជុំវិញពិភពលោកនឹងធ្វើសក្ការបូជាដល់ប្រទេសកម្ពុជាដើម្បីមើលឃើញការពិតនៃសង្គមម៉ាក្សនិយមដ៏ល្អមួយ។ហើយការសម្រេចលុបបំបាត់ប្រាក់អាចជាឫសគល់នៃអំពើពុករលួយជាច្រើនរបស់ខ្មែរក្រហម។ បើគ្មានប្រាក់ ហើយដូច្នេះគ្មានការធ្វើពាណិជ្ជកម្មប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពនិង មិនមានសេរីភាពកើតឡើង។ លោកហ្វីលីពសតបានលើកឡើងថាសូម្បីតែប្រជាជនកូរ៉េខាងជើងក៏មានលុយតិចតួចដែរ។ ពួកគេបានទទួលប្រាក់ឈ្នួល។ ពួកគេអាចរក្សាជម្រើសមួយចំនួនពីរបៀបដើម្បីគ្រប់គ្រងជីវិតរបស��ពួកគេ ទោះយ៉ាងណាជម្រើសតិចតួចណាស់។ ប៉ុន្តែតំបន់តូចមួយនៃការជ្រើសរើសដោយឥតគិតថ្លៃ ការទិញអ្វីមួយសម្រាប់កូនរបស់អ្នកដើម្បីបរិភោគបាននិយាយថា វាមិនមាននៅគ្រប់ទីកន្លែងក្នុងប្រទេសកម្ពុជាទេ។ ប៉ុលពតបានទទួលជោគជ័យក្នុងអ្វីដែលមេដឹកនាំម៉ាក្សមិនហ៊ានធ្វើ។ កម្ពុជាគ្មានប្រាក់ គ្មានទ្រព្យសម្បត្តិឯកជន គ្មានការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មកំឡុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។ហេតុនេះទើបត្រូវបានអ្នកសេដ្ឋកិច្ចវិទូភាគច្រើនដែលបានបណ្តុះបណ្តាលដោយលោកខាងលិចស្ទើរតែមិនស្គាល់ទាំងស្រុង។ ហេតុផលដែលនាំឱ្យមានលទ្ធផលនេះគឺមិនមែនជាគម្លាតពីម៉ាក្សទេតែជាការអនុវត្តដោយផ្ទាល់នៃស្នូលនៃម៉ាក្ស។ ឯកសារយោង: [1] Shiller, Robert J. “The Old Allure of New Money by Robert J. Shiller.” Project Syndicate. 21 May 2018. [2] "Bou Meng: A Survivor from Khmer Rouge Prison S-21" by Huy Vannak [3] Khou Vouthy. "The Functionality of Monetary Plurality in Cambodia". National Bank of Cambodia. 25 June 2012. [4] Prasso, Sheridan T. “The Riel Value of Money: How the World's Only Attempt to Abolish Money Has Hindered Cambodia's Economic Development.” East-West Center, 10 Nov. 2012. [5] Id. [6] Prasso, Sheridan T. “Money and Monetary Policy in the Soviet Union, 1945-1964.” Dissertation Reviews, 29 Dec. 2015. [7] Marx, Karl, and Martin Nicolaus. "Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy". New York: Vintage Books, 1973. [8] Marx, Karl, Friedrich Engels, Friedrich Engels, Karl Marx, and Friedrich Engels. “The Power of Money”. Economic and Philosophic Manuscripts of 1844. [9] Etymonline.com: demon. (2017). Online Etymology Dictionary. [10] "Paul’s letter to the Romans." In A Dictionary of the Bible. Ed. W. R. F. Browning. Oxford Biblical Studies Online. Jun 19, 2018. [11] Short, Philip. Pol Pot: Anatomy of a Nightmare. Henry Holt, 2006.